| Nusret Özcan |
Yağcılar
(Sokak sesleri VI)
Yağcı bir yağdan adam olarak gelirdi adeta... Usulcacık, hiç kimseyi rahatsız
etmeden, kendine has o genizden bağırışıyla kapı kapı dolaşırdı. Üstübaşı
yağ lekeleri ile kaplı, yağ kokan bu adam, elindeki güğümü, hunisi ve
litreliklerini içine koyduğu yarım silindir şeklindeki avadanlık kabıyla girerdi
sokağa. Ayvalık'ın, Edremit'in, Havran'ın yağlarını satardı. Bu sesi alan evin
hanımı derhal yağ şişesinin içinde kalan yağı bir bardağa doldurur ve şişeyi
yağcıya uzatırdı. Yağcı kimin ne kadar alacağını bilir. Güğümünden litreliğe
boşalttığı yağı huni ile şişeye doldururdu. Sonra önlüğünün kuşağındaki
havluya, evet havluya ellerini kurular ve önlüğünün sağındaki küçük kalın
defteri çıkarırdı. Bu defterde ailelerin borç çetelesi vardır. Oraya verdiği
yağı, aldığı parayı yazardı. Borç için hiç kimseyi de sıkıştırmazdı.
Lehimci
Aluminyum kapların yavaş yavaş bakır kapların hakimiyetine son verdiği zamanların
sokak ziyaretçileri arasında lehimciler de ayrı bir yer tutardı. "Leyimci!"
sesiyle lehimlenecek bakır kaplarını hatırlayanlar lehimciye lehimlenecek yeri
gösterir ve kaç para ödeyeceğini sorardı. Bakır ibrikler, leğenler, bakraçlar,
tencereler, güğümler lehimcinin önüne birikince, o tuhaf; yan tarafında tutamacı
olan gazocaklarını yakar ve kapların lehimlenecek yerlerini temizledikten sonra
kızdırırlardı. Sonra lehim çubuğunu çıkarır ve kızdırılmış delik yere doğru
tutarlardı. Kıvama gelince de ucu küt ve üçgen şekilli çekici ile lehimi ezer ve
delik yeri lehimlerdi. İşi uzun sürmezdi ama çocuklar için bu da ayrı bir
seyirliktir. Lehimin tutmadığı bir kab olursa uzardı işi. Kadınlar da denemeden para
vermezlerdi.
Kilimci
Bunlar aslında sokakların bir türlü alışamadığı satıcılardı. İşin doğrusu
pek güven de telkin etmezlerdi insana. Bu kilimcilerden kilim alan birisine de
rastlamadım. Fakat herhalde alan birileri vardı ki bu adamlar dolaşıyordu. Omuzunda
katlanmış bir veya en fazla iki tane kilim olur ve elinde de bir tane taşırdı. Bu
kilimler ne acaip kilimlerdi bir bilseniz! Hem renkleri hem desenleri. Laciverde yakın
kirli koyu bir mavi ve yeşil, kırmızı ve yeşil, kırmızı ve siyah, yeşil ve
siyah... Yalnız ne var ki; bu renklerin tonu inanın hiç bir zaman iç açıcı
gelmiyordu insana. Tersinden cansıkıcı bulunurdu. Desenleri de öyle... Bir baştan bir
başa ortasında iri devasâ bir gül ve kenarlara kadar yapraklar olan bir desenleri
vardı hepsinin. Ucuz muydu? Onu da bilmiyorum. Evlerin tefrişinde kullanılan ince
çizgilerden ve birbirine yakıştırılmış birçok renkli iplikten dokunmuş güzel
kilimler yanında bunlar oldukça şahsiyetsiz, hatta uyduruk birşey gibi gelirdi. Yok!
Öyle "Cacala" denilen elbise eskilerinden kesilerek yapılan ama hiç bir zaman
insanın keyfini kaçırmayan kaba kilimlerden de değildi. Bu zevksizlik örneği
sayılabilecek kilimler belki de bunun için rağbet görmezdi. Şehre yeni göç eden
insanlar bir müddet bunlardan kullandıysa da çok geçmeden onlar bile terketti. Son
devirlerde birdenbire ortaya çıktığı gibi de kayboldu çok şükür.
Bileyciler
Bileyciler sırtlarına yüklendikleri o büyük ve tuhaf tezgâhla sokağa girdiği zaman
çocuklar içlerinden "Ah bir bileyleten çıksa da seyretsek!" demeden edemez.
Zira; bileyci işini yaparken süratli bir şekilde dönen biley taşına tuttuğu
bıçaklardan çıkan ateşleri seyretmekten hoşlanırlar. Hem bileyci de sık sık gelen
birisi değildir, eğer Kurban Bayramı öncesi değilse.. Çünkü Kurban Bayramı
öncesi muhakkak her sokak teker teker arşınlanır. Bileyciler ancak kasapların,
bakkalların, aşçıların bileylenecek bıçakları bulunmadığı zaman ya da iş
bitimi eve dönerken "Olur a bakarsın bir nasip çıkar!" kabilinden uğrar ara
sokaklara ve iyi de eder. Bir iki aile de olsa bıçağını bileyletecek olan çıkar.
Yalnız herşeyden önce küçük bir pazarlık yapılır. Bileyci tezgâhını indirir.
Tezgâh pedalla çevrilen, kasnağa benzeyen,
enli bir tahta çemberle işler. Bu çember ve pedal ağaç iskelete raptedilidir. Pedal
kullanıldıkça kayış çemberi döndürür, çember döndükçe biley taşı
çalışır. Bıçaklar buna sürttükçe kızışır ve ateş çıkar, çocukların
zevklendiği şey işte bu ateş parçacıklarının biley taşının ilerisine doğru
fırlayışlarıdır. Bunun için ateş parçacıklarının fırladığı ön tarafa gelip
durmak isterler. Bileycinin "Çekilin ordan" tarzındaki ikazlarına da pek
aldırış etmezler. Kendisine ateş parçacığı isabet eden önce korkar ve üstüne
başına yanıp yanmadığı anlamak için bakar, sonra tekrar seyre koyulur. Bu iş bir
süre devam ettikten sonra bileytaşının yanında farklı bir taşa sürter bıçakları
bileyci. Bu taş koyu ve daha dokuludur, bileyci bıçağı buraya sürmeden önce bu
taşı, tezgâhında iple asılı şişesinden aldığı su ile ıslatır. Her seferinde
de bıçağın keskinliğini dener. Bıçak keskinlik kazanınca da sahibine verir.
Çocuklar uzun kurban bıçaklarından daha fazla ateş çıktığı için en çok bu
bıçakların bileylenmesini seyirden hoşlanır. Fakat o da yalnızca Kurban Bayramı
öncesi...
Akşam görününce...
Gün iyice devrilip gölgelerin koyulaşmaya başladığı vakitler sokak, tıpkı öğle
üzeri olduğu gibi birden çocuk sesleriyle çalkalanmaya başlar müthiş bir canlılık
yaşanırdı. Çocuklar okuldan çıkmıştır ve çılgınca eve, daha doğrusu oyuna
koşmaktadır. Aynı çıkışmalar, aynı patırtılar gürültüler alır koskoca
sokağı... Çocuklar arkadaşlarına yeni kurulan oyuna başlamamalarını, önlüklerini
çıkarıp hemen geleceklerini söyleyip koşa koşa eve gider ve çabucak dönmeye bakar.
Serin avlularda oturan kadınlar seslerini yükselterek çocuklarına tenbihler verir,
çocukları küçük olanlar yerlerinden kalkıp gidip çocuğuyla ilgilenir. Bu
kalkışlar daha sonra iyice çoğalacak ve kadınlar geçici bir süre için
dağılacaktır. Oyuna gitmek isteyen çocuğa bir işkence gibi gelen bakkala gitmelerin
ve daha başka alışverişlerin başladığı saattir ve oyun nasıl da çekmektedir ama
annelerinin sözünü dinlemekten başka çareleri yoktur.
Oyun hatırına bir koşu bakkallara, kasaplara, manavlara gidilir ve çabucak dönülür. Evlerine dağılan kadınların mutfaklarından kab kacak tıngırtısı yükselmeye, cızırdayan yağlar içinde kavrulan soğan, domates, biber kokuları yayılmaya başlar. Ellerindeki sahan veya tepsi içinde pirinç, bulgur ayıklayanlar, bir yandan da oturdukları merdiven başlarında yanlarına gelen yetişkin komşu kızlarına kanaviçe ve dantel örneklerini nasıl yapacaklarını anlatmaya, yol göstermeye çalışırlar. Hemen kapıkomşunun bahçesinde de roba, fisto, ple gibi sözlerin geçtiği bir konuşma sürer. Uzaktan gelen bir ezan sesi ile herkes toparlanır, işi gücü bırakır ezanı dinler, konuşan olsa bile kısık bir sesle konuşur. Dudaklar kıpırdar, içler çekilir, gözler dalar, derin derin Kelime-i Tevhidler çekilir, "Aziz Allah Şefaat Ya Resûlullah!" sözleri dökülür ağızlardan. Kalkıp apdest almak isteyen nineciklere ibriklerle su dökülür, havlu tutulur, dua dilenilir.
Ezan sonrası namaz kılanlar düşünüldüğünden konuşmalar mümkün mertebe kesilir ama o "Allah'tan korkmaz Cennet'ten çıkmaz" çocuklar hiç aldırışsız oyunlarına devam edip dururlar. Kenarda köşede iki kız ağız ağıza verip fısıltılarla yüzleri alı al moru mor kimbilir neler konuşur? Arada bir mahcup gülücükler yayılır yüzlerine. Belli ki ince ve derin dertleri vardır. "Siz gene neler konuşuyorsunuz bakayım öyle!" diyerek yanlarına sokulan bir akranları olursa ya onu da dertlerine ortak ederler ya da konuşmayı değiştirirler. Küçükleri ise etraflarına bile uğratmazlar. Anneleri kendilerine seslenirse "Tamam anne!" deseler de bir türlü gitmezler, annelerini tekrar bağırtırlar. Bunun üzerine "Aman anneee bir laf ettirmedin ya şurda!" sözleriyle gidip işlerin bir ucundan da tutuverirler yine de.
Çok geçmeden sokağı pişen yemeklerin kokusu kaplar. Hangi evde ne pişiyor bellidir. Patlıcan, taze fasulye, biber dolması, bamya, bezelye eh artık Allah ne verdiyse. Bu kokular oyun oynayan acıkmış çocukların iştahını kabartır ve oyunu boşverip mutfakta annesinin eteği dibinde bitiverir. "Anne birazcık versene!" diyerek yalvarır. Anneler çıkışsa bile bir ekmek dilimini daha pişen yemeğin üzerine şöyle bir gösterip çıkarır ve kendisine yutkunup yalanarak bakan çocukların eline tutuşturur. Çocuk sokağa elinde ekmekle çıkmayacağını bilir ama anne yine hatırlatmadan edemez. O'na izin en fazla bahçeye kadardır. Ne var ki; ekmeğe kavuşan çocuk bu sefer de oyunun kışkırtıcılığına dayanamaz sokağa fırlar, işte bu onun akşam köteğini hakediş gerekçesidir. Çocuk bir kenara çekilip iyice azarlanır ve yaptığına yapacağına bin pişman edilir.
Çocuğun en ağrına giden şey annesinin
azarlamasının yanı sıra evdeki bütün büyüklerin kendisine bu yaptığından
dolayı kızıp söylenmesidir. Bütün bu kızmaları ertesi akşam yine unutacaktır.
Bazı zamanlar mahallenin ablalarından bir ikisi bu oyuncu yaramazları düşünen daha
yaşlı kadınların hatırlatmasıyla, önce bütün evlerdeki bayatlamış ekmekleri
toplar ve onları yumurtaya bulayıp kızartır. Sonra da ellerinde büyükçe bir tencere
ile sokağa çıkarak kurt gibi acıkmış bütün çocukları yanına çağırırlar.
Tencereyi açıp içinden kızarmış yumurtalı ekmekleri çıkarıp birer birer ellerine
tutuşturmaya başlayınca büyük küçük hepsi nasıl da sevinir. Çocuklar
ellerindekini yemek için bir duvar dibine, bahçelerin tahta perdelerinin önüne
çökerler ve o tadına doyulmaz ekmekleri yemeye başlarlar.. Yumurtalı ekmekleri
dağıtan ablalar içeri girip elinde bardak ve sürahiyle çıkar ve susuzluklarını da
giderir. Aman ne harika şeylerdir onlar?
Ayı oynatcıları
Çevresinde fazla yaklaşmaktan korkan fakat bir türlü de bırakıp gidemeyen bir çocuk
sürüsüyle gelir ayı oynatıcı. Zalimce tam burnundan zincirle bağlanmış zavallı
ayı iki yana sallana salana hantal bir yürüyüşle sürüklenirken ne kadar içler
acısıdır. Çocuklar, homurdanmasından pençe atmasından çekinir. Kitaplardan,
masallardan bildikleri yabanî bir hayvanın bir insan elinde birden karşılarına
çıkıvermesi ve onu görmeleridir asıl keyflendikleri. Bir elinde uzun bir sopa ve def,
diğer eliyle de hayvancağızın burnuna kadar uzayan zincirle ayıcı yeterli ilgiyi
çektiğine inandığında defini çalmaya ve ayısını oynatmaya başlar. İşin
doğrusu bundan hiç kimse hoşlanmaz.
Ayıcı meşhur olan bir türkü veya şarkı söyler durur def çalarak. Defin sesiyle birlikte ayı ön ayaklarını havaya kaldırarak dikilir, burnunu iyice yukarıya kaldırır ve gelişigüzel hoplar. Ayının oynaması hepi topu budur. Zaman zaman da bilmem acıdan bilmem bir başka nedenden ama bana hep ıstırap vermiş bir sesle homurdanır. Ayıcık bu hareketleri yapar durur ve sonra ayıcı en önemli hareketi yapmasını ister. Ayıcı "Kocakarılar hamamda nasıl bayılır göster bakalım!" der ve zavallı ayıcık o koskoca gövdesiyle yerlere sırtüstü yatar ve acı acı homurdanır. Bazı ayıcılar bu haraketten başka bir de "Genç kızlar nasıl utanır göster bakalım!" diye bir şey eklerdi bu seyirliğe.
Ayıcık da elini yüzüne doğru tutar ve başını önüne eğerdi. Bu hareketler zaman zaman bazı insanların gülmesine yol açsa da kimseye fazla zevk vermez. Bu yüzden de ayıcı defle para toplamaya kalktığı zaman hiç kimse oralı olmaz. Ancak birkaç kişi o da yasak savar gibi üç beş bozukluk verir ve ilgilenmez. Ayı oynatıcı verilen paraları az bulduğu zaman mahalleliye çıkışır. Hem de hangi bahaneyle? "Hayvancığa hiç acımaz mısınız be?" der. İşte o zaman alır ağzının payını. Özellikle de kocakarılardan... "Sen acıyorsun ya!" Bu gayet anlamlı söz üzerine ayıcı homurdana homurdana üstelik çocuklara öfkelenerek zavallı ayısını sürüye sürüye uzaklaşmak mecburiyetinde kalırdı. Yıllar sonra ayı oynatma hayvanseverlerin girişimiyle yasaklandı. Ayıcı çocuk hafızasının hürmetle sakladığı kişilerden olmamıştır.
(Bu çalışma yazarın "Dünde Kalanlar" isimli yayınlanmamış kitabından alınmıştır.)
